Özel dedektif neler yapabilir, neler yapamaz?

Kısa cevap

Bir özel araştırmada neyin yapılabileceği sorusunun cevabı tek bir ölçüte iniyor: bilgi kamuya açık mı, değil mi.

Bu ölçüt hem hukuki sınırı hem mesleki sınırı aynı anda çiziyor. Herkesin görebileceği olan serbest; gizli alana giren değil.

Yapılabilenler

Kamuya açık yerde gözlem

Sokak, meydan, park, bir kafenin salonu, alışveriş merkezi. Herkesin girebildiği ve içeride olup bitenin herkesçe görülebildiği yerler.

Böyle bir yerde bir kişinin kiminle görüştüğü, hangi saatte nerede bulunduğu ya da bir aracın nerede park ettiği herkesin görebileceği bir olgu. Bunun tarihiyle birlikte not edilmesi, kapalı bir alana girmekten bütünüyle farklı bir iş.

Neden serbest: burada gizli kalması beklenen bir şey yok. Kişi zaten herkesin görebileceği bir ortamda bulunuyor.

Kamuya açık kayıtların incelenmesi

Ticaret sicili kayıtları, Resmî Gazete'de yayımlanan şirket ilanları, mahkeme ve icra ilanları, coğrafi işaret tescilleri ve kişinin kendi herkese açık paylaşımları.

Neden serbest: bu kayıtlar herkese açık olarak yayımlanıyor ve incelenmeleri için özel bir yetki gerekmiyor.

Talebi verenin kendi belgeleri

Dosyayı açan kişinin kendi sözleşmeleri, kendi hesap kayıtları, kendi yazışmaları.

Neden serbest: bilgi zaten talebi verenin kendisine ait.

Yerinde doğrulama

Bir adresin fiilen kullanılıp kullanılmadığı, bir iş yerinin açık olup olmadığı, bir tabelanın bulunup bulunmadığı dışarıdan görülebiliyor.

Yapılamayanlar

Aşağıdakiler yalnızca tercih meselesi değil; yapılmamalarının sebebi kanunun bu fiilleri suç sayması.

Haberleşmeye erişim

Telefon dinleme, mesaj okuma, e-posta ya da sosyal medya hesabına girme yapılmıyor.

Neden: haberleşmenin gizliliği kanunla korunuyor ve bu fiiller kim yaparsa yapsın suç oluşturuyor.

Kapalı alanda kayıt

Konut, iş yeri, otel odası ve girişi denetime bağlı alanlarda görüntü veya ses kaydı alınmıyor.

Neden: özel hayatın gizliliğini ihlal eden kayıtları kanun suç sayıyor.

Yetkiye bağlı kayıtların sorgulanması

İletişim ve konum kayıtları, banka hesap hareketleri, tapu kaydı, nüfus kaydı ve sosyal güvenlik kaydı sorgulanmıyor.

Neden: bu kayıtları görebilecek kurumlar ve görebilecekleri hâller kanunla sayılmış durumda. Listede özel bir araştırma yok. Bu kayıtları "çıkarabileceğini" söyleyen bir hizmet, ya yapamayacağı bir şeyi vaat ediyor ya da suç işlemeyi öneriyor.

Takip cihazı yerleştirme

Bir kişinin aracına ya da eşyasına rızası olmadan konum takip cihazı yerleştirilmiyor.

Neden: kişinin nerede olduğunu sürekli kaydetmek, özel hayatın gizliliği kapsamında değerlendiriliyor. Cihazın küçük ya da kolay bulunur olması fiili değiştirmiyor.

Kimlik gizleyerek bilgi alma

Bir kuruma ya da kişiye kendini başkası gibi tanıtarak bilgi alınmıyor.

Neden: elde edilen bilgiyi kullanılamaz kılıyor ve ayrı bir sorumluluk doğuruyor.

Gri alanlar ve neden gri

Bazı durumlar ilk bakışta net görünmüyor. Bunların gri olmasının sebebi genellikle bağlam.

Sosyal medya

Herkese açık bir paylaşım kamuya açık bilgi sayılıyor. Kapalı bir hesaba erişmek, sahte hesapla bağlantı kurmak ya da parola ele geçirmek ise sınırın öbür tarafında.

Gri görünmesinin sebebi, platformun aynı yerde iki farklı erişim düzeyi sunması. Ölçüt yine aynı: bilgi herkese açık mı.

Fotoğraf ve görüntü

Kamuya açık bir yerde herkesin görebileceği bir durumun belgelenmesi ile kişinin özel hayatına ilişkin bir görüntünün kaydedilmesi farklı şeyler.

Ayrım her zaman "nerede çekildi" ile bitmiyor; "ne çekildi" de belirleyici. Kamuya açık bir yerde bile, kişinin özel hayatına ilişkin bir anın kaydedilmesi aynı kapsamda değerlendirilebiliyor.

Kamuya açık veriden profil çıkarma

Tek tek kamuya açık olan bilgilerin bir araya getirilip bir kişi hakkında ayrıntılı bir profil oluşturulması, parçalarının serbest olmasından bağımsız olarak değerlendiriliyor.

Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, bilginin nasıl elde edildiğinden ayrı olarak işlenmesine de kural getiriyor. Bu yüzden toplanan bilgi dosyanın kapsamıyla sınırlı tutuluyor ve saklama süresi sözleşmede yazılı oluyor.

Üçüncü kişilerle konuşma

Komşu, iş arkadaşı ya da tanıdıklarla konuşmak tek başına yasak değil. Ama kimlik gizlenerek yapıldığında ya da kişi yanıltılarak bilgi alındığında sınırın dışına çıkıyor.

Sınırın pratikteki karşılığı

Bir talep geldiğinde ilk yapılan şey, o talebin bu ölçütün hangi tarafında kaldığını söylemek.

Bu bazen istenen cevabı vermemek anlamına geliyor. Ama kapsam dışı bir işi kabul etmek hem talebi vereni hem hizmeti riske atıyor ve sonunda kullanılamayacak bir bilgi üretiyor.

Sınır neden hizmeti alanı koruyor

Sınırı bir kısıt gibi okumak mümkün ama uygulamada tersi çalışıyor.

Sınırın dışına çıkılarak toplanan bir bilgi, tam da kullanılmak istendiği anda elde kalıyor: mahkeme dayanak saymıyor, bir görüşmede öne sürülemiyor, elde tutulması bile ayrı bir sorun oluyor.

Yani sınırın dışına çıkan bir çalışma, harcanan zaman ve ücret karşılığında kullanılamayacak bir sonuç veriyor.

İkinci koruma sorumlulukla ilgili. Bir fiil suç oluşturuyorsa, onu talep eden kişi sürecin dışında kalmıyor.

Toplanan bilgiye ne oluyor

Bir çalışma sırasında elde edilen bilgi dosyanın kapsamıyla sınırlı tutuluyor. Kapsam dışında kalan bir bilgi kayda geçmiyor.

Dosya bilgisi yalnızca o dosyada çalışanlarla paylaşılıyor; kimin talep ettiği, ne sorduğu ve ne bulunduğu üçüncü kişilere aktarılmıyor.

Saklama süresi sözleşmede yazılı oluyor ve süre dolduğunda kayıtlar siliniyor. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, bilginin elde edilmesinden ayrı olarak saklanmasına da kural getirdiği için bu süre belirsiz bırakılmıyor.

Talebi verenin kendi yapabilecekleri

Bazı işler için bir araştırmaya gerek olmuyor ve bu ön görüşmede söyleniyor.

Ticaret sicili kayıtları, Resmî Gazete ilanları ve mahkeme ilanları herkese açık; bir şirketin ortaklık yapısına ya da bir ilanın varlığına doğrudan bakılabiliyor.

Bir hizmetin, ücret alacağı bir işin aslında gerekmediğini söylemesi beklenir. Gerekmeyen bir çalışmayı kabul etmek, sonunda karşılığı olmayan bir rapor üretiyor.

Bir talep reddedildiğinde

Reddedilen bir talep için çalışma başlamıyor ve bu ön görüşmede söyleniyor.

Söylenen şey yalnızca "yapılmıyor" değil; neden yapılmadığı ve o soruya başka bir yoldan cevap aranıp aranamayacağı da konuşuluyor.

Çoğu zaman talebin arkasındaki asıl soru, kapsam içinde kalan bir yöntemle cevaplanabiliyor. Bir kişinin nerede bulunduğunu kayıtlardan sorgulamak mümkün değil; aynı sorunun bir bölümüne kamuya açık gözlemle yaklaşmak mümkün olabiliyor.

Bu ayrımın yapılması, talebi veren için de bir bilgi: hangi sorunun cevaplanabilir olduğunu gösteriyor.

Özet

Soru "ne yapabilirsiniz" değil, "bu bilgi kamuya açık mı". Cevap evetse yapılabiliyor, hayırsa yapılmıyor.

Gri görünen durumlar da aynı ölçütle çözülüyor; gri olmalarının sebebi ölçütün belirsizliği değil, bağlamın her seferinde ayrıca sorulması gerekmesi.